روستاي گردشگري كزج شهرستان خلخال ، باشكوه ، پنهان در دل كوه
در دامنه كوههاي سر به فلك كشيده منطقه خلخال در دامنه تند كوهي به نام "بلدداشي" و در ساحل شرقي رودخانه قزل اوزن روستايي به نام " كزج " واقع شده كه جزو 12 روستاي هدف گردشگري استان و 10 روستاي داراي بافت با ارزش معماري سنتی در كشور محسوب ميشود.
نام روستاي زيبا و گردشگري " كزج " برگرفته از كلمه " كزه" يعني چوبدستي (دگنگ يا الآغاجي) است.
اين روستا به عنوان سكونتگاه روستايي منفرد در دهستان خورش رستم شمالي و در ارتفاع يكهزار و ۲۵۰متري از سطح دريا با موقعيت كوهستاني دامنهاي و به فاصله ۱۷/۵كيلومتر از مركز دهستان خورش رستم (هشتچين) واقع شده و تا نزديكترين شهرستان (خلخال) ۵۷/۵كيلومتر فاصله دارد.
روستاي كزج با بافت متمركز ساخت و ساز پيرامون هسته اوليه آن بنا شده و به همين علت زمينهاي زراعي و باغات بيشتر در حاشيه و پيرامون بافت مسكوني گسترش يافته است.
رودخانه قزل اوزن از يك كيلومتري غربي اين روستا ميگذرد و ارتفاعات عرب بيله دشت ، ورگان چوله و داغ يولي در سمت شرق روستا واقع شده و آن را احاطه كرده و بافتي شبيه روستاي گردشگري ماسوله را در اين روستا پديد آوردهاست.
آنچه اين روستا را حايز اهميت ساخته علاوه بر معماري منحصر به فرد علاقه اهالي به حفظ اين نوع معماري و تاكيد بر حفاظت و حراست از سنن ، آداب ، رسوم و فرهنگ گذشته اين خطه است.
به علت نزديكي اين روستا به ماسوله و براساس نظريه كارشناسي متخصصان آثار معماري تاريخي و بر اساس شواهد مستدل و مشابهت ساخت و ساز و نيز معماري خانهها ، طريقه آرايش و سليقه به كار رفته در ساخت و ساز ابينه ، اهالي روستاي گردشگري ماسوله از سكنه اين روستا هستند كه در گذشتههاي دور به علت كوچرو بودن مردم اين روستا و استفاده از منطقه ماسوله به عنوان ييلاق ، بخشي از جمعيت روستاي كزج در آن منطقه ساكن شده و روستاي ماسوله را به وجود آوردهاند.
روستاي كزج به علت بافت معماري از جمله نوع مصالح به كار رفته در ساخت و ساز ، رنگ آميزي ديوارها ، حياط خانهها ، درها و پنجرهها و نيز سليقه منحصر به فرد در ساخت بنا ، هدايت فاضلاب منازل و بكر بودن فرهنگ زندگي اجتماعي و حتي همزيستي مسالمتآميز شيعيان و اهل تسنن ساكن در روستا از سوی سازمان میراث فرهنگی کشور جزو 12 روستاي هدف گردشگري استان اردبيل تعيين شده است.
نماي ظاهري اين روستا از ديد گردشگران جلوهاي جذاب و ديدني به آن بخشيده به طوري كه در نگاه اول صدها واحد مسكوني به صورت مكعبهايي در كنار هم و همشكل ديده ميشود كه با رنگ آميزي تزييني ايوانها ، تيرهاي چوبي ايوانها ، پلهها ، درها و پنجرهها منظره بديعي را به وجود آورده است.
پشت بام اكثر خانههاي اين روستا كاهگلي بوده و به علت شيب تند محل ساخت و استقرار روستا پشت بام هر خانهاي حياط خانه بالاتر است.
سقف و پشت بام خانهها بيشتر با افزودن لايههاي كاهگلي متعدد حدود نيم سانتي متري در هر سال به روش ماله كشيهاي سالانه ضخيم شده به طوري كه بارشهاي باران و برف موجب چكه كردن سقفها نميشود.
اين لايههاي كاهگلي از تركيب گل خاك رس منطقه و كاه گندم تهيه ميشود و در ساليان اخير نمك نيز براي جلوگيري از نفوذ آب به لايههاي زيرين و پيشگيري از چكه كردن سقف بامها به تركيبات كاهگل افزوده ميشود.
اين شيوه معماري حتي با همه گير شدن استفاده از مصالح ساختماني جديد از قبيل قير ، ايزوگام ، ايرانيت و سيمان هنوز هم در روستاي كزج مرسوم بوده و زيبايي و طراوت خاصي به اين روستا بخشيده است.
بر خلاف ساير روستاهاي استان اردبيل و كشور در اين روستا حتي يك قلاده سگ هم به چشم نميخورد. علت اين امر با پرس و جوهاي محلي نيز مشخص نشد و همه اهالي اين روستا از علت اين موضوع اظهار بياطلاعي كردند.
هدايت معصومي از سكنه در خصوص شيوه معماري ، احداث بنا و ساخت و ساز موجود در روستای کزج به خبرنگار ايرنا گفت: معماران ساختمانهاي اين روستا از خود اهالي هستند كه با استفاده از مصالح موجود در منطقه خانه ها را ميسازند و هنوز شش نفر از معماران سالخورده كه روش منحصر به فردي در ساخت خانههاي اين روستا دارند ، در قيد حيات هستند كه با مرگ آنها اين شيوه معماري نيز به پايان عمر خود خواهد رسيد.
وي افزود: در سالهاي گذشته از آجرهاي خشتي پخته و حتي آجر خام در ساخت خانهها استفاده ميشد ولي امروزه از مصالحي همچون سنگ نيز به علت وجود معادن سنگ در منطقه استفاده ميشود.
وي گفت: در ساخت خانه و هر گونه محل مسقفي در اين روستا از چنار تبريزي استفاده ميشود به طوري كه تيرهاي چوبي سقف خانه ، نردهها و حتي تزيينات چوبي پلهها و ايوان منازل نيز از چوب اين درخت درست ميشود.
وي اظهارداشت: براي پوشاندن سقف خانهها نيز از مصالحي به نام "پرند" استفاده ميكنند و طريقه استفاده از آن بدين طريق است كه نخست اين پرندها را كه شامل چوبهاي باريك به طول دو متر و به ضخامت يك سانتي متر است ، بر روي تيرهاي چوبي سقف كه به فاصله نيم متر از هم گذاشته شده ، قرار ميدهند و بعد با استفاده از كاهگل مخصوص آماده شده سقف را ميپوشانند.
وي با اشاره به مالهكشي و ترميم سقف خانهها در اواخر تابستان و قبل از فرا رسيدن فصل بارشهاي پاييزي افزود: اين كار اغلب توسط زنان انجام ميشود و شايد طراوت رنگآميزي در تزيينات داخلي و خارجي منازل به همين علت باشد.
حكمتالله بخشي ، دهيار روستاي كزج نيز در خصوص ویژگی های این روستا به خبرنگار ايرنا گفت: در اين روستا كه متشكل از جمعيت شيعه و سني است ، سه باب مسجد احداث شده كه هر كدام از شيعيان و اهل تسنن يك باب مسجد مخصوص به خود دارند و زنان روستا نيز حسينيه مخصوص به خود را دارند به طوري كه اهل تسنن در پنج نوبت در مسجد مخصوص خود اذان ميگويند و اذان شيعيان نيز در سه نوبت در مسجد خود آنها گوش نواز است.
وي بيان كرد: در اين روستا ازدواج بين اهل تسنن و شيعيان بدون هيچ مشكلي انجام ميشود و اين امر نماد همزيستي مسالمت آميز بين پيروان اين دو مذهب محسوب ميشود و علاوه بر آن همه اهالي در تمامي مراسم و آيينها نيز بدون ملاحظه تفاوت در مذهب شركت ميكنند.
وي با اشاره به وجود يك امامزاده از نوادگان امام موسي كاظم (ع) در اين روستا كه محل زيارت مردم منطقه است ، اضافه كرد: اهل تسنن هرچند كه در ماه محرم و ايام ويژه شادي و عزاي شيعيان شركت نميكنند ولي با اجتماع در مسجد به عبادت ميپردازند.
وي همچنين گفت: سطح زندگي اكثر اهالي اين روستا شبيه هم است و همه از زندگي يكساني برخوردار هستند ولي رقابت پنهان بين اهل تسنن و شيعيان ساكن در اين روستا موجب ارتقاي سطح زندگي و تميزي روستا شده است.
بخشي افزود: هر چند كه اهالي اين روستا همچون ساير روستاهاي استان كافه نشين نيستند ، ولي براي مراوده در مركز روستا و در محلهاي به نام " كهنه محله" جمع شده و در بعد از ظهر روزهاي بيكاري به گذران اوقات فراغت و صحبت ميپردازند.
وي ، تامين سوخت را يكي از دغدغههاي اصلي مردم روستا عنوان كرد و گفت: در ساليان گذشته سوخت مورد نياز از درختان جنگلي حاشيه روستا تامين ميشد ولي در سالهاي اخير از سوختهاي نفت و گازوييل بيشتر استفاده ميشود.
وي با اشاره به آداب و رسوم موجود در گذشته و با حسرت زندگي و سادگي موجود در آن ايام گفت: الان زندگيها ماشيني شده و آداب و رسوم قديمي در حال نابودي است و علت آن نيز اين است كه زندگي شهري و فرهنگ شهري در روستاها نيز رسوخ كرده است.
وي زنان اين روستارا جزو فعالترين زنان ايران دانست و گفت: بيشتر كارهاي منازل و حتي ترميم و مالهكشي سقف خانهها نيز توسط زنان انجام ميشود.
دهيار روستاي كزج انتخاب اين روستا را به عنوان روستاي هدف گردشگري و احياي بافت معماري آن توسط بنياد مسكن و سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري گام مهمي در معرفي و توسعه صنعت گردشگري و در نهايت درآمدزايي براي اهالي اين روستا دانست و بيان كرد: اين امر موجب افزايش درآمد مردم اين روستا در آينده خواهد شد.
احياي بافت با ارزش معماري اين روستا از سال 84 و بر اساس طرح مطالعاتي بنياد مسكن آغاز شده و هماكنون معابر اين روستا با حفظ حجم و شكل هندسي در حال سنگفرش شدن است و آبهاي جاري نيز در اين طرح احيا به صورت نوين و كاملا بهداشتي و فني از طرق كوچههاي موجود دفع خواهد شد.
مسوولان بنياد مسكن استان اردبيل با اشاره به همكاري مناسب اهالي اين روستا با اين نهاد اجرايي براي بازسازي و آزادسازي معابر با حفظ اصول معماري منطقه اعلام كردهاند كه در احياي بافت معماري اين روستا 90 درصد ساخت و ساز و معابر روستا حفظ و بهسازي خواهد شد تا به محلي مناسب براي گردشگري تبديل شود.
مديركل بنياد مسكن انقلاب اسلامي استان اردبيل در خصوص طرح احیای این روستا به خبرنگار ایرنا گفت: طرح احياي بافت با ارزش معماري روستاي گردشگري كزج خلخال توسط اين اداره كل آغاز شده و عملیات اجرایی ان هم اکنون در حال انجام است.
احمد حاجعليزاده اظهار داشت: اين روستا نخستين روستاي استان است كه همانند روستاي ابيانه در اصفهان ، ماسوله در گيلان و كندوان در آذربايجان شرقي با استفاده از اعتبارات ملي احيا و مرمت ميشود.
وي با اشاره به اختصاص دو ميليارد ريال اعتبار براي اجراي اين طرح افزود: مرحله اول اجراي آن به طول 330 متر تا 9 ماه آينده تكميل و مرحله نهايي آن نيز به طول 364 متر و با تخصيص مابقي اعتبارات ، سال آينده اجرا ميشود.
وي بيان كرد: روستاي كزج به علت بافت پلكاني ، نوع مصالح و معماري بهكار رفته در احداث بناها ، شكل معابر و رنگ آميزي واحدهاي مسكوني جزو 10 روستاي برگزيده كشور براي احيا و مرمت انتخاب شده است.
حاجعليزاده گفت: طرح احياي اين روستا با همكاري سازمان ميراث فرهنگي ، صنايع دستي و گردشگري با هدف آمادهسازي براي پذيرش گردشگران آغاز شده و در اجراي آن با حفظ وضع موجود كليه سطح و جداره معابر روستا بدون تغيير و بازگشايي سنگفرش ميشود.
وي افزود: در اجراي اين طرح علاوه بر احداث پاركينگ و اجراي كانيو روباز و سرپوشيده ، تنها چشمه موجود در وسط روستا نیز متناسب با شرايط فيزيكي و بافت معماري روستا و با استفاده از مصالح بومي ساماندهي خواهد شد.
وي گفت: بهعلت حساسيت اجراي اين طرح و نقش آن در جذب گردشگران داخلي و خارجي عمليات مرمت و احيا با استفاده از كارشناسان و معماران مجرب در اين زمينه آغاز شده و مشاور اجراي طرح براي نظارت دقيق بر نحوه اجرا در منطقه مقيم شده است.
رییس اداره میراث فرهنگی شهرستان خلخال نیز خصوص آماده سازی این روستا برای ورود گردشگران گفت: مجوز احداث کافه سنتی و غذاخوری محلی در این روستا صادر شده و با مساعد شدن شرایط جوی احداث خواهد شد.
غلامرضا فریدون زاده افزود: فراهم کردن زمینه جذب و اقامت گردشگران تنها وظیفه سازمان میراث فرهنگی و گردشگری نیست و باید علاوه بر سایر دستگاهها ، بخش خصوصی نیز به عنوان بهره برداران صنعت کردشگری وارد این عرصه شوند.
وی بیان کرد: برای این کار باید دهیار و سرویس دهندگان به گردشگران در این روستا آموزش نحوه صحیح ارایه خدمات را فرا بگیرند که این کار از سال آینده توسط سازمان میراث فرهنکی و گردشگری انجام خواهد شد.
وی به اشاره به وجود پنج روستای هدف گردشگری در شهرستان خلخال گفت: در روستای کزج و سایر روستاهای هدف گردشگری این شهرستان واحد اقامتی برای میهمانان و گردشگران و نیز فروشگاه صنایع دستی با همکاری دهیاران احداث و دایر خواهد شد.
فریدون زاده با اشاره به لزوم تبلیغ و معرفی این روستا در رسانه ها اضافه کرد: سال آینده برای جذب گردشگران بیشتر در قالب جشنواره های تابستانی گردشگری و معرفی جاذبه های گردشگری ، این روستا نیر در برنامه معرفی گنجانده شده و با استفا ه از اعتبارات استانی نسبت به تبلیغ آن اقدام خواهد شد.
براساس آخرين آمار موجود در روستاي كزج 277 خانوار با يكهزار و 435 نفر جمعيت زندگي ميكنند و مهاجر فرستي در اين روستا از ويژگيهاي مهمي جمعيتي آن به شمار ميرود به طوري كه بيشتر جوانان اين روستا به شهرهاي تهران ، تالش ، رشت ، كاشان و يزد مهاجرت ميكنند.
تمام جمعيت اين روستا به زبان تركي آذربايجاني تكلم ميكنند ولي گويا در گذشتههاي دور به زبان تاتي نيز سخن ميگفتند و دين تمام آنها اسلام بوده و 65 درصد جمعيت را اهل سنت و 35 درصد بقيه را اهل تشيع تشكيل ميدهند.
